Trong di sản tư tưởng của Người, có tới hơn 592 lần Người nhắc đến “giáo
dục”, 159 lần nhắc đến “đào tạo”, trên 190 lần nhắc đến “trường học”, gần 100 lần
nhắc đến “đại học”, 92 lần nhắc đến “trường học, giáo sư”, 81 lần nhắc đến “giáo
viên”, 80 lần nhắc đến “thầy giáo”, khoảng 145 lần nhắc đến “sinh viên” và đến 225
lần nhắc đến “học sinh”… Theo Người, giáo dục là để nâng cao chủ nghĩa yêu nước, ý
thức chính trị, truyền thống giáo dục và tinh thần nhân ái. Người đặc biệt chú trọng
đến việc truyền thụ tinh thần, truyền thống yêu nước của dân tộc. Người nói: “phải chú
trọng giáo dục đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, kỹ thuật, lao động sản
xuất”. Người nhấn mạnh: “Tăng cường hơn nữa việc giáo dục lao động trong nhà
trường là một khâu chủ yếu trong toàn bộ sự nghiệp giáo dục xã hội chủ nghĩa, nhằm
trang bị cho thế hệ trẻ có những kiến thức khoa học, lại có những kiến thức cơ bản về
sản xuất công nghiệp – nông nghiệp, những thói quen lao động, sẵn sàng bước vào xây
dựng xã hội chủ nghĩa”. Theo Người, nội dung giáo dục phải chứa đựng tính dân tộc,
chủ nghĩa yêu nước và giá trị nhân văn, truyền thống văn hóa của dân tộc, ngoài ra
phải lĩnh hội những giá trị khoa học của thế giới…và “Trong việc giáo dục và học tập,
phải chú trọng đủ các mặt: Đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hoá, kỹ
thuật, lao động và sản xuất”. Người chỉ rõ: “Việc giáo dục gồm có: đức, trí, thể, mỹ”.
“Trước hết phải dạy cho họ những tri thức: Lịch sử, địa dư, làm tính, khoa học tự
nhiên, xã hội, chính trị, cách viết báo cáo, nghĩa vụ và quyền lợi người công dân”.
Người đã đúc kết chân lý về giáo dục với sức mạnh nội tại của một dân tộc trong
giai đoạn thuộc địa nửa phong kiến: “một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Trong “ham
muốn tột bậc” của Người, Người muốn “làm cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân
ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc” “ai cũng được học
hành”. Đối với cán bộ. Người chỉ rõ: học là “để làm việc, làm người, làm cán bộ, để
phụng sự đoàn thể, giai cấp, nhân dân, tổ quốc và nhân loại”. Trong tư tưởng mà
Người nói về “Học” được khái quát qua bốn ý về giáo dục là “học để biết, học để làm,
học để chung sống, học để làm người”.
Để xây dựng nền giáo dục của nước Việt Nam độc lập Hồ Chí Minh đã nêu ra
nhiều quan điểm rất quan trọng:
Một là, mục tiêu của giáo dục là: Dạy và học để bồi dưỡng lý tưởng đúng đắn và
tình cảm cao đẹp; mở mang dân trí; bồi dưỡng những phẩm chất và phong cách tốt đẹp
cho con người. Giáo dục để đào tạo con người có ích cho xã hội. Học để làm việc, làm
người, làm cán bộ. Giáo dục nhằm đào tạo lớp người có đức, có tài, kế tục sự nghiệp
cách mạng, làm cho nước ta sánh vai cùng các cường quốc năm châu.
Hai là, phải tiến hành cải cách giáo dục để xây dựng một hệ thống trường lớp
với chương trình, nội dung dạy và học hợp lý, phù hợp với các giai đoạn cách mạng.
Nội dung giáo dục phải toàn diện: Văn hóa, chính trị, khoa học – kỹ thuật, chuyên môn
nghiệp vụ, lao động…
Ba là, phương châm, phương pháp giáo dục: Phương châm bao gồm: Luôn luôn
gắn nội dung giáo dục với thực tiễn Việt Nam, học đi đôi với hành, lý luận liên hệ với
thực tế; học tập kết hợp với lao động; phải phối hợp nhà trường – gia đình – xã hội;
thực hiện dân chủ, bình đẳng trong giáo dục; học suốt đời. Coi trọng việc tự học, tự
đào tạo và đào tạo lại. Học ở mọi lúc, mọi nơi, học mọi người. Phương pháp giáo dục
phải xuất phát và bám chắc vào mục tiêu giáo dục. Giáo dục là một khoa học nên cách
dạy phải phù hợp với lứa tuổi; dạy từ dễ đến khó; kết hợp học tập với vui chơi có ích,
lành mạnh; giáo dục phải dùng phương pháp nêu gương; giáo dục phải gắn liền với thi
đua.
Bên cạnh đó, phải không ngừng nâng cao đảng trí là mục tiêu của giáo dục đối
với cán bộ đảng viên được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm. Thường xuyên
quan tâm xây dựng đội ngũ giáo viên vì không có giáo viên thì không có giáo dục.
Phải xây dựng đội ngũ giáo viên có phẩm chất yêu nghề; phải có đạo đức cách mạng;
phải yên tâm công tác, đoàn kết; phải giỏi về chuyên môn, thuần thục về phương pháp.
Người đi giáo dục cũng phải được giáo dục, phải học thêm mãi, học không bao giờ đủ,
còn sống còn phải học.
Những tư tưởng, định hướng về giáo dục của Bác, trên 70 năm sau vẫn còn
nguyên giá trị và được thể hiện xuyên suốt trong công cuộc đổi mới GDPT, cụ thể là
chương trình SGK mới 2018 như sau:
Về nguyên lý giáo dục: “Luôn luôn gắn nội dung giáo dục với thực tiễn Việt
Nam, học đi đôi với hành, lý luận liên hệ với thực tế; học tập kết hợp với lao động;
phải phối hợp nhà trường – gia đình – xã hội; thực hiện dân chủ, bình đẳng trong giáo
dục; học suốt đời ….”
Về Phương pháp, nội dung chương trình: “Luôn luôn gắn nội dung giáo dục
với thực tiễn Việt Nam, học đi đôi với hành, lý luận liên hệ với thực tế; học tập kết hợp
với lao động”
“Phương pháp giáo dục phải xuất phát và bám chắc vào mục tiêu giáo dục. Giáo
dục là một khoa học nên cách dạy phải phù hợp với lứa tuổi; dạy từ dễ đến khó; kết
hợp học tập với vui chơi có ích, lành mạnh; giáo dục phải dùng phương pháp nêu
gương”
Về công tác bồi dưỡng và tự bồi dưỡng: “Người đi giáo dục cũng phải được
giáo dục, phải học thêm mãi, học không bao giờ đủ, còn sống còn phải học.”
“Coi trọng việc tự học, tự đào tạo và đào tạo lại. Học ở mọi lúc, mọi nơi, học
mọi người”
Về Quan điểm giáo dục toàn diện: “Việc giáo dục gồm có: đức, trí, thể, mỹ”,
“Trước hết phải dạy cho họ những tri thức: Lịch sử, địa dư, làm tính, khoa học tự
nhiên, xã hội, chính trị, cách viết báo cáo, nghĩa vụ và quyền lợi người công dân”.